Tuy nhiên, ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng đôi khi rất mong manh. Không ít vụ án cho thấy, bị can, bị cáo bị khởi tố về tội cố ý gây thương tích hay thậm chí giết người, trong khi thực chất chỉ là hành vi tự vệ. Chính vì vậy, hiểu đúng và áp dụng chính xác quy định pháp luật về phòng vệ chính đáng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc bảo vệ công lý, quyền lợi của công dân.
I. Khái niệm phòng vệ chính đáng – Cơ sở pháp lý:
Theo quy định tại Điều 22 Bộ luật Hình sự hiện hành: Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm. Như vậy, pháp luật thừa nhận rằng người thực hiện hành vi phòng vệ chính đáng không phải chịu trách nhiệm hình sự. Phòng vệ chính đáng không chỉ là quyền tự nhiên của mỗi công dân mà còn là công cụ pháp lý bảo đảm công bằng xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để tránh tình trạng người dân bị quy kết tội khi chỉ hành động nhằm bảo vệ bản thân hoặc người khác trước sự nguy hiểm.
Tuy nhiên, trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ thì yếu tố phòng vệ chính đáng chỉ được xem là tình tiết giảm nhẹ quy định tại Điểm c Khoản 1 Điều 51: “c) Phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng;”
II. Áp dụng điều kiện phòng vệ chính đáng:
Không phải bất kỳ trường hợp nào cũng được xem là phòng vệ chính đáng, thực tế cho thấy nhiều vụ án bị khởi tố do người phòng vệ có những hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc còn nhiều phương án khác để xử lý thay vì phản công với mục đích phòng vệ. Để hành vi được coi là phòng vệ chính đáng, cần xem xét đến rất nhiều yếu tố, khía cạnh khác nhau, tuy nhiên cơ bản nhất vẫn cần xem xét 4 điều kiện sau:
1. Có hành vi xâm hại trái pháp luật:
Như đã đề cập, yếu tố đầu tiên cần xem xét người đó có hành vi xâm hại trái pháp luật đến tài sản, sức khỏe, tính mạng,… chúng ta hay không? Và hành vi này đang được thực hiện, có tính nguy hiểm và trái pháp luật hay không?
Lúc này cần xác định rõ đối tượng bị xâm hại là gì? Mức độ thiệt hại gây ra hoặc đe dọa gây ra như thế nào?
2. Hành vi xâm hại đang diễn ra hoặc đe dọa trực tiếp
– Nhấn mạnh rằng phòng vệ chỉ chính đáng khi hành vi xâm hại đang xảy ra hoặc chuẩn bị xảy ra ngay lập tức.
– Nếu sự việc đã kết thúc mà vẫn tấn công lại thì đó không còn là phòng vệ chính đáng mà có thể bị coi là trả thù. Bởi lẽ hành vi chấm dứt thì không đặt ra vấn đề phải có hành vi ngăn chặn.
3. Hành vi chống trả là cần thiết và tương xứng
Như thế nào là chống trả cần thiết, tương xứng, lúc này chúng ta cần đánh giá các yếu tố:
– Sự tương quan lực lượng giữa bên tấn công và bên phòng vệ, đối tượng tấn công chúng ta là một người hay nhiều người;
– Sự chống trả phải nhằm ngăn chặn, loại bỏ nguy cơ xâm hại không phải hành vi phản công/trả thù quyết liệt;
– Mức độ chống trả phải phù hợp với mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại;
– Công cụ, phương tiện mà bên tấn công sử dụng,… cần đánh giá yếu tố này bởi lẽ việc chúng ta phòng vệ bằng hung khí nguy hiểm trước sự tấn công bằng tay không của người khác thì rõ ràng tính chất hành vi khác nhau, bên cạnh đó tính chất hành vi, hậu quả từ các công cụ đó gây ra cũng khác nhau.
4. Yếu tố nhân thân, tâm lý của người phòng vệ và điều kiện hoàn cảnh xảy ra vụ việc:
– Ngoài tâm lý của người tấn công chúng ta cần đánh giá nhân thân, tâm lý của người phòng vệ: Xem xét bối cảnh, quan hệ xã hội bị xâm phạm, tính chất hành vi để đánh giá tâm lý của người phòng vệ còn đủ tỉnh táo để lựa chọn phương án khác hay không? Hoặc đối với nữ giới tâm lý khác với nam giới, đối với người chưa thành niên tâm lý khác với người trưởng thành/đã thành niên,…
– Điều kiện hoàn cảnh đặt ra để chúng ta đánh giá về phương án phòng vệ có phải là phương án tối ưu, ngoài ra còn phương án nào khác không? Ví dụ: Điều kiện vụ việc xảy ra tại nơi công cộng khác với vụ việc xảy ra tại con đường hẻo lánh không có người? Điều kiện xảy ra ban ngày khác với điều kiện lúc ban đêm tại nhà riêng,..
Ví dụ vụ án thực tế: Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” và “Gây rối trật tự công cộng” tại Bắc Ninh. Ngày 06/8/2025 Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã mở phiên tòa sơ thẩm xét xử bị cáo Nguyễn Nghĩa Hòa về tội “Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng” và “Gây rối trật tự công cộng”
Theo cáo trạng Nguyễn Nghĩa Hòa, sinh năm 1990 và vợ là chị Phan Thị Ánh, sinh năm 1989 cùng có HKTT: thôn Dương Húc, xã Đại Đồng, tỉnh Bắc Ninh bán hàng ăn đêm tại vỉa hè cạnh cổng Trường Mầm non Đại Đồng 2, thuộc thôn Dương Húc, xã Đại Đồng, tỉnh Bắc Ninh. Khoảng 22 giờ ngày 10/3/2025, Đặng Văn Hân, sinh năm 1993, HKTT: khu Thanh Khánh, phường Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa cùng bạn là Nguyễn Hoài Nam, sinh năm 1993, HKTT: Tiểu Khu 5, xã Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa đến quán của chị Ánh ăn đêm, uống rượu.
Khoảng hơn 0h ngày 11/3/2025, tại khu vực cổng trường Mầm non Đại Đồng 2, thuộc thôn Dương Húc, xã Đại Đồng, tỉnh Bắc Ninh, do mâu thuẫn trong việc thanh toán tiền ăn đêm, Đặng Văn Hân đã mang theo 01 chiếc gậy rút sắt, Nguyễn Hoài Nam mang theo 01 con dao (loại dao thái) đến quán ăn đêm của vợ chồng Nguyễn Nghĩa Hòa mục đích để đánh Hòa.
Tại đây, Hân dùng gậy rút vụt trúng vào vùng ngực phải, vai phải và tay bên trái của Hòa, Nam dùng dao khua khoắng hướng về phía Hòa. Mặc dù có điều kiện, khả năng bỏ chạy, thoát khỏi sự tấn công của Hân và Nam nhưng Hòa không bỏ chạy mà dùng chiếc kéo bằng kim loại, chuôi màu vàng dài 21cm, mũi nhọn ở bàn bán hàng của gia đình đâm 4-5 nhát về phía Hân, trong đó có 01 nhát trúng vào 1/3 trên cánh tay trái của Hân làm đứt hoàn toàn động mạch cánh tay bên trái, gây mất máu cấp dẫn đến Hân tử vong ngay sau đó…”
Lưu ý: Phân biệt phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng:
– Phòng vệ chính đáng: Chống trả trong phạm vi cần thiết, hậu quả gây ra là tất yếu để bảo vệ quyền lợi. Người thực hiện không phạm tội.
– Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: Hành vi chống trả quá mạnh, gây thiệt hại không tương xứng (ví dụ: dùng dao đâm nhiều nhát vào kẻ chỉ đang tát, xô đẩy). Trường hợp này có thể bị truy cứu về tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 126 BLHS) hoặc cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 136 BLHS).
Trong thực tiễn, nhiều vụ án đã minh chứng sự cần thiết phải phân định rạch ròi:
– Có trường hợp người dân chống trả lại kẻ cướp bằng cách đánh gục đối tượng. Ban đầu bị khởi tố về tội cố ý gây thương tích, nhưng sau khi Luật sư bào chữa chứng minh hành vi chỉ nhằm tước bỏ khả năng tấn công, cơ quan tố tụng đã đình chỉ vụ án.
– Ở một số vụ khác, do hành vi chống trả quá mức (ví dụ: đánh đến tử vong kẻ trộm đã bỏ chạy), tòa án kết luận là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.
Điều này cho thấy, việc đánh giá ranh giới phòng vệ phụ thuộc rất nhiều vào chứng cứ, lời khai và sự phân tích các yếu tố pháp lý bên cạnh các tài liệu chứng cứ.
III. Vai trò của Luật sư bào chữa trong các vụ án có yếu tố phòng vệ chính đáng:
Trong các vụ án hình sự, đặc biệt liên quan đến phòng vệ chính đáng, Luật sư đóng vai trò quyết định trong việc bảo vệ thân chủ:
– Tư vấn pháp lý ngay từ đầu: Giúp thân chủ hiểu rõ quyền, nghĩa vụ khi làm việc với cơ quan điều tra.
– Có mặt trong các buổi hỏi cung, các hoạt động tố tụng.
– Thu thập, phân tích chứng cứ: Ghi nhận dấu vết hiện trường, lời khai nhân chứng để chứng minh hành vi chỉ mang tính phòng vệ.
– Trên cơ sở tài liệu chứng cứ, Luật sư xem xét kiến nghị thay đổi tội danh hoặc kiến nghị xem xét hành vi trong phạm vi phòng vệ chính đáng.
– Bào chữa trước tòa: Lập luận, đối đáp với Viện kiểm sát, chứng minh tính cần thiết và hợp pháp của hành vi.
– Đề nghị áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội: Nếu còn nghi ngờ thì phải giải thích có lợi cho bị cáo.
Nhiều vụ án cho thấy, có Luật sư đồng hành từ sớm sẽ giúp thân chủ tránh oan sai, thậm chí có trường hợp được tuyên không phạm tội.
CÔNG TY LUẬT TNHH MTV TRUNG THIỆN (DN LAWYERS)
📍 Địa chỉ: 146 Nguyễn Văn Tỵ, phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng.
📞 Điện thoại: 0789 595 909
📧 Email: thien.le@dnlawyers.vn
🌐 Website: dnlawyers.vn